جنبش زنان و حرکت های فمینیستی این دوره نیز بی تاثیر از جو انقلابی نماند. در دوره پس از کودتا از دهه 1340 تا 1350 شاهد فشار افزوده بر گروه های سیاسی خود مختار هستیم. با این حال این امر به پیش گامی بیش تر دولت درباره زنان منتهی شد.

وضیت زنان در این دوران پس از دولت مصدق قابل ملاحظه است. دولت ملی گرایی مصدق  برنامه جنسیتی مشخصی نداشت و بیش تر تلاش ش متوجه ایجاد پیش نویس قانونی انتخابی جدیدی ( 1338 )  بود که حق انتخاب برای زنان را  در بر داشت ( Paidar, 1996a  )، اما بخش مذهبی جبهه ملی با آن مخالفت کرد. آیت الله کاشانی در مقاله ای از اعطای حق رای به عنوان نافی قوانین اسلام انتقاد کرد.

نفس کشید زمین

ما چرا نفس نکشیم؟

سزندگی و شادی رو براتون آرزو دارم

همان طور که پیش تر اشاره شد گفتمان غالب این دوره کماکان ناسیونالیسم است. البته میان اندیشه های ناسیونالیستی در این دوران و گفتمان ناسیونالیستی در دوره مشروطه اختلافاتی وجود دارد. از مهم ترین وجوه این اختلاف باید به مورد زنان اشاره کرد، زیرا به نظر می رسد که بر خلاف گفتمان ناسیونالیستی  متاخر، در اندیشه های ناسیونالیستی روشنفکران مشروطه و ما قبل آن، نسبت میان آموزه های اسلامی و زنان و جنسیت، از دغدغه ها و مسائل مهم به شمار  می رود. در مقابل، به این نسبت و رابطه در گفتمان ناسیونالیستی متاخر التفات چندانی نشده است و با آن به گونه ای متفرعانه برخورد شده است ( صادقی، 1384، ص 27).

مسئله رفع حجاب نیز از مباحث بسیار بحث برانگیز زنان در این دوره بود. یکی از برنامه های کانون بانوان، رفع حجاب از زنان بود ( آبراهامیان،  1383، ص 179 ). در سال  1315 پوشیدن چادر ممنون اعلام شد و به زن ها دستور داده شد که لباس های سبک غربی بپوشند( کدی، 1369، ص 169  ). کشف حجاب پدیده ای بی سابقه نبود بلکه در 10 سال اول حکومت رضا شاه حجاب مسئله ای بود که در نوشته ها و آرای مخالفان و گروه های مستقل و یا مخالف، مورد انتقاد واقع شده است  ( صادقی، 1384، ص 47 ).

سیاست های رضا شاهی چه در سطح اصلاح اجتماعی وچه در سطح سرکوب گری به طور خاص مشمول زنان نیز شد به طوری که پایدار بر این عقیده است که  تاثیر ظهور دولت به عنوان عامل اصطلاح اجتماعی به مراتب در توسعه فمینیسم ایرانی اوایل قرن مهم تر بود(Paidar، 1996a ). و به مراتب سیاست های سرکوب گرانه او فقط دامنگیر مخالفان مرد نبود، بلکه درباره زنان نیز اعمال شد. در 1310 بسیاری از احزاب کمونیست و سوسیالیست مخالف دولت و حتا سازمان ها و گروههایی که مدافع دولت رضاشاه بودند، ملغی اعلام شدند. انجمن های زنان نیز تعطیل اعلام شد و بسیاری از مخالفان مستقل زنان تبعید شده یا به زندان افتادند. نشریه هایی چون انجمن نسوان وطنخواه، پیام سعادت زنان در رشت، بیداری زنان، زنان ایران، عالم نسوان و سایر نشریات مستقل زنان تعطیل شدند و گردانندگان آن تبعید و به زندان افتادند (Paidar، 1996b، ص  102 به نقل از  صادقی، 1384، صص 56-57 ). 

زنان و روحانیت

گرچه در دوران مشروطه گفتمان سکولار درباره زنان به مواجه مستقیم با اسلام نمی پرداخت، اما بیان ایده های ملهم از منابع غیر اسلامی تهدیدی جدی برای روحانیت شیعه تلقی می شد( Paidar, 1996a  ). از این رو گاه شاهد هستیم که نهاد تشیع با هر گام های عملی که به منظور رهایی زنان صورت می گرفت مخالفت می کند. این مخالف ها و مقاومت ها در  دو مورد به شدت محسوس است  ؛ درافتتاح مدارس دخترانه و نیز حق رای زنان. با این که در این دوران بحث هایی نیز درباب حجاب صورت می گیرد اما چون مانند موضوع مدرسه و حق رای،  مجال چندانی در سطح عینیت یابی و شکل  گیری قانونی، نمی یابد، کم تر محل مناقشه قرار می گیرد که البته به معنای پذیرفتن آن نیست.

روشنفکران و زنان

در این  جنبش زنان و فعالیت های آن  توسط برخی روشنفکران مرد مورد حمایت قرار می گرفت. به نظر می رسد که مردان روشنفکر تحت تاثیر گفتمان تجدد خواهی حمایت بیشتری از خواسته ها، مطالبات و آرمان های زنان هم عصرشان به نسبت اخلافشان در دوران پهلوی ها و نیز انقلاب 57 داشته اند. حتی در مواردی می توان به پیشگامی مردانی هم چون وکیل الرعایا، میرزاده عشقی، و آخوندزاده در طرح آرمان های تساوی خواهانه اشاره کرد ( کشاوزر و جواهری ، 1387 ). به علاوه  افرادی چون طالبوف تبریزی ، زین العابدین مراغه ای ، دهخدا ، جمال زاده ، لاهوتی ، ایده های تجدد طلبانه را تبلیغ و سنن پوسیده و عوامل عقب ماندگی زنان را به نقد می کشیدند  و مسئله برابری طلبی بین زن و مرد را نه یک ایده غربی ، بلکه دارای ریشه و پیشینه ملی و قومی در تاریخ قدیم ایران می شمردند و بر موقعیت کهتر زن ایرانی در مقایسه با سایر ملل خاصه عثمانی ، چینی و مصری و گهگاه اروپایی ابراز تاسف می کردند . و در تهیج میهن پرستان ، پیش رفت زنان را عامل مهم و ضروری پیش رفت جامعه بر می شمردند ( توحیدی ، 1996 ، ص 115 ).

جنبش زنان در دوران مشروطه

 خاستگاه جنبش زنان در این دوره را زنان تحصیل کرده طبقه متوسط رو به بالای تهران و شهرهای بزرگ ایران تشکیل می دادند و رهبران جنبش، نشریات و انجمن های زنان در چندین شهر بزرگ دیگر (به غیر از تهران) نیز حضور داشته اند از جمله تبریز، اصفهان، شیراز، مشهد و رشت ( کشاوزر و جواهری 1387 ). با این حال ، بررسی نشریات و مراودات زنان در این دوره نشان می دهد که بین گروه های زنان در شهرهای مختلف و همچنین گروه های زنان ساکن تهران ارتباط  برقرار بوده است. آنها با گفته ها و نوشته های همدیگر آشنا بوده اند و به نظر می رسد که ارتباطات مستقیم و غیر مستقیمی بین کنشگران جنبش وجود داشته ؛ آن چه که امروزه ما می توانیم به عنوان «شبکه ارتباطی» معنا کنیم ( کشاوزر و جواهری 1387 ) .

اهمیت مشروطه برای زنان

گفته می شود از آغاز قرن 20 مفهوم رهایی زنان در بستر مفاهیم مرتبط با ناسیونالیسم و مدرنیته و در ایده های ملهم از ایران پیش از اسلام و مذاهب جدیدی چون بابیسم و متاثر از غرب ، ریشه دواند ( Paidar, 1996a  ) و بتدریج بستر ظهور جنبش زنان و طرح دیدگاه های انتقادی نسبت به موقعیت زنان در جامعه را در میان روشنفکران فراهم آورد .

مناقشات و مسائل پیش رو فمینیسم اسلامی

بی تردید در این مسیر فمینیسم اسلامی ، مناقشات و مسائل مهمی را پیش رو دارد از جمله :

1) برای بسیاری از قشریون مذهبی پذیرفتن بازنگری در متون و تفاسیر ، امری ناممکن است . از نظر ایشان قرآن کلام خداست و بنا بر این غیرقابل تغییر است . در پاسخ مدرنیست های مسلمان و فمینیست های اسلامی اشاره می کنند که عبارت پردازی نمادین از قرآن نقادی آن نیست  (  Tohidi، 2001) ، بلکه تفسیر به رای است که اساسا در اسلام جایی ندارد .

اهمیت فمینیسم اسلامی

فمنیست اسلامی می تواند با " فمینیستی " و " اسلامی " خواندن خود نقش مهمی در حوزه های فمینیستی و اسلامی چه از نظر معرفت شناختی و چه سیاسی ایفا کند و در نهایت به بهتر شدن وضعیت زنان بیانجامد . به این شکل که :

1- به نقد تفاسیر جنسیتی اسلام و پدرسالاری (Shaikh ، 2003 ، ص 155 ) می پردازد . نشان دهد نابرابری های نهفته در تفاسیر موجود از فقه ، لزوما تجلی اراده خداوند نیست . نتایج معرفت شناختی  این ادعا، ما را به این جا می رساند که برخی از قوانینی که تا کنون اسلامی یا بخشی از شریعت تلقی می شدند در واقع فقط نظرها و دریافت های برخی از مسلمانان ، و ناشی از کردار ها و هنجارهای اجتماعی و تاریخی ای هستند که نه مقدس اند و نه تغییرناپذیر ، بلکه بشر و متغییرند ( میرحسینی ،الف 1385  ، ص 49 )  .

 مبانی معرفت شناختی و روش شناختی

ظهور آواهای جدید فمینیستی در جهان اسلام در اواخر دهه 1980 را می توان درقالب مجادله فکری و ایدوئولوژیک بین مسلمانان بر سر دو برداشت کاملا مختلف از دین و دو روش متفاوت در برخورد با متون مقدس دید :

1- برداشت مطلق گرا و حقوقی از اسلام است و این برداشت نه سرسازگاری و نه توان رویارویی با واقعیت های معاصر و آمال مسلمانان را دارد ( میرحسینی ،الف 1385  ، ص  49.) -2 برداشتی کثرت گرا و متساهل از اسلام است که جا را برای ارزش ها و واقعیت های معاصر ، از جمله برابری جنسیتی ، باز می کند ( میرحسینی ،الف 1385  ، ص 49 ) . مثلا العزمه  اسلام را به تنوع جوامعی که در آن مطرح می شود متنوع می داند و نشان می دهد که برخلاف هسته سخت فرمان های الهی ، قوانین اسلامی به سوی تغییرات منعطف تر و گشوده تر از آن چه بعضی پژوهشگران باور دارند ، در حرکت اند  Afshar ) ، 1998، ص 3 ( .

فمنیسم اسلامی چیست ؟

فمینیسم اسلامی آگاهی انتقادی از حاشیه نشینی ساختاری زنان در جامعه است و با فعالیت های هدایت شده به سوی تغییر روابط قدرت جنسیتی درگیر است تا جامعه ای ایجاد کند که تمامیت انسانی را برای همه بر اساس عدالت جنسیتی ، برابری انسانی و آزادی از ساختارهای ستم ، فراهم آورد (  Shaikh ، 2003 ، ص 148 ) . در واقع فمینیسم اسلامی عمل و گفتمان فمینیستی است که در درون پارادایم اسلامی مطرح می شود ( Badran  ،2002  ) و می خواهند نسخه جدیدی از جامعه اسلامی ایده آل ایجاد کند که نقش زنان در آن متفاوت است . ایده آل سازی جامعه  اسلامی آینده نقد گذشته و آینده را مجاز می داند . نظریه فمینیستم اسلامی  درباره ظلم به زنان و آزادی در مخالفت با اسلام سنتی مطرح شده است . اسلام حقیقی از این منظر متعالی تر از اسلام استعماری و سنتی و تحریف شده است Paidar )  ، ( 1996.

دو سال پیش در همین روزها بود ، که کمپین کار خود را  به این  امید آغاز کرد که پس از دوسال یک میلیون امضای برابری طلب را تسلیم مجلس کند و هیچ فکر هم نمی کرد پس از این زمان مجبور باشد لایحه ضد خانواده را از مجلس بیرون کشد . همه دوستان کمپینی و طراحان اولیه آن که از فعالان پر سابقه جنبش زنان بودند ،  به خوبی از فراز و فرودهای راهی که در آن عزم رحیل کرده بودند ، آگاه بودند . اما آیا وجود دره هایی چون لایحه هم در تیررس نگاهشان بود ؟ چه کسی فکر می کرد قوانین از این هم می تواند بد تر شود ؟ رجعت آن هم پس از دوسال رنج و مشقت و هزینه هایی که به جنبش زنان از جمله کمپین تحمیل شده بود ، چه طور توجیه می شد ؟ از سوی اکنون پس از  تمام تلاش فعالان زن برای خارج کردن لایحه از مجلس کار به کجا انجامیده است ؟ و فردا سرنوشت لایحه چه خواهد بود ؟ نتیجه هم دلی ها  و هم دستی های مان که با عنوان " جنجال " سعی می شود بی اهمیت نشانش دهند(  نمی دانم  نوشتن مقاله ، فرستادن کارت پستال ، نامه ، ایمیل ، اس ام اس و مراجعه به مجلس فقط برای بیان نگرانی و دل آزردگی خود از تصویب قوانین ضد زن و ضد انسان ، چه طور می تواند جنجال باشد ! ) چه ثمر خواهد داد ؟